Wyniki w sporcie są bardzo ważne i nie ma w tym nic złego. To one napędzają motywację zawodników i trenerów. Niestety, mogą też stać się jedną z przyczyn wypalenia i porzucenia sportu, gdy presja związana z ich osiąganiem będzie zbyt duża. Gdy młody zawodnik czuje, że od wyniku zależy nie tylko miejsce w składzie, ale też uznanie najważniejszych dla niego osób, pojawia się problem. Presja wyniku u młodych sportowców może bowiem zmienić sposób, w jaki dziecko myśli o sobie, o błędach i o dalszym trenowaniu.
Co możesz zrobić jako rodzic lub trener, by ograniczyć ryzyko zniechęcenia, a niekiedy też wypalenia?

Psychologia sportu w rozwoju dziecka to nie tylko nauka wygrywania

Podczas treningów dziecko rozwija nie tylko sprawność fizyczną. Uczy się też współpracować, podejmować decyzje, radzić sobie z emocjami i próbować ponownie, gdy pierwsze podejście nie przynosi spodziewanego efektu. Może też stopniowo budować poczucie sprawczości i przekonanie, że wysiłek i kolejne podejmowane przez niego próby pozwolą mu doskonalić umiejętności. Jeśli wynik będzie dla dziecka informacją o tym, co wymaga poprawy, by być lepszym, a nie oceną jego wartości, wówczas da ono z siebie jeszcze więcej podczas kolejnego treningu. Co innego, gdy usłyszy, że jest słabe, zawiodło bliskich albo że nie nadaje się do uprawiania sportu. W takiej sytuacji warto dokładniej przyjrzeć się otoczeniu młodego sportowca, które powinno wspierać rozwój dziecka, a nie tylko uczyć wygrywania.

Kiedy ambicja zmienia się w presję wyniku?

Wysokie cele, jakie stawia sobie młody zawodnik, wcale nie muszą mu szkodzić. To dobrze, że młody sportowiec chce zwyciężać, poprawiać rekordy i rywalizować z najlepszymi. Zdrowa ambicja pomaga mu się rozwijać, jeśli wie, że może przy tym popełniać błędy, zadawać pytania i mówić o zmęczeniu.
Presja wyniku u młodych sportowców pojawia się wtedy, gdy ważniejszy od rozwoju staje się obowiązek osiągnięcia określonego rezultatu. Zwróć uwagę, czy młody zawodnik, któremu towarzyszysz na jego sportowej drodze:

• porównuje się z innymi zawodnikami,
• słyszy krytyczne uwagi po każdym błędzie,
• widzi twoje rozczarowanie po przegranej,
• jest zawstydzany przy drużynie (przez trenera lub rodzica),
• pochwały słyszy niemal wyłącznie po zwycięstwie,
• czuje, że musi zasłużyć wynikiem na uwagę lub aprobatę.

Nawet jeśli chcesz w ten sposób zmobilizować dziecko, może ono odebrać komunikat zupełnie inaczej, co nierzadko skutkuje jeszcze większą presją. Ta zaś, zamiast motywować, przekierowuje energię, którą mogłoby przeznaczyć na grę, na kontrolowanie każdego ruchu i przewidywanie konsekwencji pomyłki.

Psycholog sportu Bydgoszcz

Presja wyników w sporcie może skutecznie zniechęcać twojego dziecko przez dalszym trenowaniem. Jeśli zmagasz się z tym problemem, umów się na konsultację do psychologa sportu w naszym gabinecie w Bydgoszczy.

Presja może płynąć z trybun, ławki i od samego zawodnika

Na psychikę młodego sportowca wpływa całe jego otoczenie. Wspierający rodzic nie zawsze zneutralizuje kontrolujący styl trenera. Podobnie spokojny trener może mieć ograniczone możliwości pomocy, jeśli dziecko obawia się reakcji rodziców po powrocie do domu. To jednak nie wszystko.
Jeśli taka sytuacja trwa długo, presja może z czasem stać się także wewnętrznym głosem zawodnika. Pod jego wpływem dziecko zacznie wymagać od siebie bezbłędności, a każdą pomyłkę traktować będzie jako dowód braku umiejętności. Choć doświadczyć tego może każdy sportowiec, to szczególnie narażeni są ci młodzi, którzy bardziej obawiają się oceny i długo rozpamiętują nieudane występy.
Nie oznacza to, że należy obniżyć wszystkie wymagania, co może zadziałać równie zniechęcająco, co niezdrowa presja wyniku u młodych sportowców. W zamian za to powinno się wzmacniać w nich przekonanie, że podczas dążenia do wysokiego poziomu akceptowalny jest nie tylko idealny rezultat i bezbłędna technika.

Od lęku przed błędem do wypalenia sportowego

Jeśli dziecko spodziewa się krytyki po każdym niepowodzeniu, może coraz bardziej bać się podejmowania ryzyka. Zamiast skupić się na grze, zaczyna myśleć o tym, czego nie wolno mu zrobić. Wybiera bezpieczniejsze rozwiązania, unika odpowiedzialności albo rezygnuje z prób, które mogłyby zakończyć się błędem. Gdy poddawane jest długotrwałej presji, może ona w połączeniu z innymi czynnikami w postaci:

• zbyt dużego obciążenia treningowego,
• braku regeneracji,
• kontuzji,
• trudnych relacji z trenerem,
• konfliktów w drużynie,
• czy trudności z pogodzeniem sportu ze szkołą,

w końcu doprowadzić do wypalenia sportowego.

Jeśli twoje dziecko nie cieszy się z dobrych wyników, straciło chęć do trenowania i zawodów, silnie przeżywa drobne błędy, staje się drażliwe i jest wyczerpane, albo też nie widzi postępów niezależnie od rzeczywistych osiągnięć, warto z nim o tym porozmawiać. I nie chodzi o pojedynczy gorszy trening lub chwilowy spadek motywacji. Ważniejsze jest to, czy zmiana utrzymuje się i zaczyna wpływać na inne obszary życia twojego dziecka.

Przeczytaj także:

Co gdy moje dziecko nie umie przegrywać?

Ze zwycięstwem wiąże się nie tylko radość i poczucie szczęścia, ale też uznanie ze strony innych i popularność. Jednak o wiele ważniejsze jest to, że każda wygrana pomaga bardziej uwierzyć w siebie i swoje możliwości.

Sprawdź, czy środowisko dziecka wspiera rozwój

Niezależnie, czy jesteś rodzicem, czy trenerem, możesz ograniczyć ryzyko wypalenia sportowego u młodego zawodnika. Najpierw jednak musisz dokładnie przyjrzeć się współpracy na linii rodzic – trener i warunkom do rozwoju, jakie obie strony tworzą. W tym celu sprawdź:

• Czy dziecko potrafi powiedzieć, dlaczego samo chce trenować?
  
• Czy ma wpływ na wyznaczanie celów dopasowanych do swojego wieku i możliwości?
  
• Czy po zawodach pytane jest najpierw o doświadczenie, czy o wynik?
  
• Czy popełniony przez dziecko błąd prowadzi do rozmowy i nauki, czy do krytyki?
  
• Czy pochwały dotyczą również wysiłku, decyzji i postępu?
  
• Czy dziecko może powiedzieć trenerowi, że jest przeciążone?
  
• Czy ma czas na odpoczynek, szkołę, relacje i inne zainteresowania?
  
• Czy może zrezygnować z dodatkowego startu bez obawy przed karą?
  
• Czy rodzic i trener przekazują mu spójne komunikaty?
  
• Czy dziecko może bez obaw przed wykluczeniem poprosić o przerwę w treningach?
  

Jeśli na wiele pytań odpowiadasz przecząco, warto omówić sytuację z dzieckiem oraz trenerem lub rodzicem. Nie po to, by szukać winnego, ale by zmienić te elementy, które zwiększają napięcie.

Presja wyniku u młodych sportowców – kiedy warto skorzystać z pomocy psychologa sportu

Jeśli lęk przed błędem utrzymuje się mimo upływu czasu, dziecko unika startów, traci satysfakcję albo coraz mocniej uzależnia ocenę siebie od wyniku, warto rozważyć konsultację u specjalisty. Psycholog sportu może pomóc w pracy nad sposobem reagowania na stres, celami i pewnością siebie. Może też wesprzeć rodziców oraz trenerów w tworzeniu korzystniejszego środowiska.

Jeśli trudności dotyczą nie tylko sportu, ale też snu, nauki, jedzenia, relacji lub codziennego funkcjonowania, może być potrzebna szersza konsultacja psychologiczna. Celem nie powinno być jednak szybkie przywrócenie dziecka do rywalizacji, ale zrozumienie, czego w danym momencie naprawdę potrzebuje.
Wynik pozostanie ważną częścią sportu, ale nie powinien być miarą wartości dziecka. Dlatego obserwuj nie tylko miejsce, które zajmuje, ale również to, jakie emocje towarzyszą mu przed treningiem i po jego zakończeniu.

Źródła:

• pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12810436/
• onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sms.12553
• pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4454433/

FAQ