Ciało człowieka to zespół naczyń połączonych oraz system wzajemnych oddziaływań różnych układów i narządów. Dlatego ból brzucha, wzdęcia, biegunki na zmianę z zaparciami nie muszą być objawem stanów zapalnych, czy poważnych schorzeń. Jeśli wyniki wszystkich badań wychodzą prawidłowe, powinieneś sprawdzić, czy główną przyczyną nie jest zespół jelita drażliwego. Tym bardziej, gdy pomimo stosowania się do zaleceń dietetyka dotyczących eliminacji kolejnych produktów, objawy wciąż wracają.
>Jak wygląda ta dwukierunkowa komunikacja, dlaczego kortyzol może wpływać na pracę jelit i ich mikroflorę oraz czemu psychoterapia bywa skuteczniejsza niż sama dieta?

Mechanizm komunikacji dwukierunkowej mózg-jelita

Twoje jelita nie są jedynie odcinkiem przewodu pokarmowego, który trawi to, co zjesz. To także drugi, ogromny system nerwowy, nazywany jelitowym układem nerwowym, w którym znajduje się wiele milionów neuronów. Połączony jest on z mózgiem głównym poprzez nerw błędny, a informacje płyną w obie strony:

• od mózgu do jelit – stres psychiczny lub trudne emocje mogą natychmiast wpłynąć na to, jak szybko pracują twoje jelita i ile wydzielają płynów,
• od jelit do mózgu – jelita przesyłają do mózgu informacje o bólu czy dyskomforcie. Gdy cierpisz na zespół jelita drażliwego (IBS), twój mózg poświęca tym sygnałom zbyt dużą uwagę (tzw. nadmierna czujność), co sprawia, że zwykłe procesy trawienne odczuwasz jako bolesne.

Oznacza to, że stan twojego układu pokarmowego realnie wpływa na to, jakich emocji doświadczasz, a nie tylko na odwrót.
Kluczowym powodem bólu w IBS jest zbyt duża aktywność komórek nerwowych przy jednoczesnym osłabieniu procesów odpowiedzialnych za hamowanie bólu. To tak zwana centralna sensytyzacja. Efektem jest trwała nadwrażliwość na ból, która nie pełni już funkcji ostrzegawczej, ale staje się źródłem cierpienia i ograniczeń w funkcjonowaniu.
>Kiedy więc mowa jest o połączeniu mózg-jelita, to w praktyce chodzi o zintegrowany system regulujący zarówno trawienie, jak i twój nastrój. To dlatego zespół jelita drażliwego i lęk tak często występują razem. Nie jako przypadek, ale jako dwie strony tego samego, nadwrażliwego mechanizmu.

Wpływ kortyzolu na perystaltykę i mikroflorę

Gdy przez dłuższy czas żyjesz w stresie, wzrasta poziom kortyzolu, co nie pozostaje bez wpływu na perystaltykę jelit. U jednych może to objawiać się przyspieszeniem ruchu jelit, prowadząc do biegunek, a u innych ich spowolnieniem, powodując zaparcia. Możesz też należeć do grupy, w której te dwa stany naprzemiennie się przeplatają, co jest typowym obrazem klinicznym w zespole jelita drażliwego. To może dodatkowo nakręcać spiralę zmartwień i napięcia, co nierzadko skutkuje zaostrzeniem objawów charakterystycznych dla IBS.

---

Zaburzenia występujące pod postacią somatyczną

Ból, duszności, biegunki, czy cierpnięcie wybranych części ciała nie zawsze wynika z przyczyn czysto fizycznych. Jeśli do tej pory badania lekarskie nic nie wykazały, a ty wciąż doświadczasz różnego rodzaju dolegliwości, umów sie na konsultację psychologiczną w naszym gabinecie. Bardzo możliwe, że ich źródłem są czynniki psychologiczne.

---

Kortyzol zmienia przepływ krwi w jelitach i osłabia barierę jelitową. Z tego powodu do krwiobiegu łatwiej przenikają substancje, które w normalnych warunkach pozostałyby w świetle jelita, co uruchamia w organizmie stan niewielkiego, przewlekłego zapalenia. To zapalenie z kolei oddziałuje zwrotnie na mózg, nasilając objawy lękowe.
Hormon stresu wpływa też na skład mikroflory jelitowej. Zmniejsza się przez to różnorodność bakterii jelitowych, a przewagę zyskują szczepy związane ze stanem zapalnym. Dzieje się to kosztem tych, które produkują korzystne krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe i wspierają produkcję serotoniny.

Dlaczego sama dieta nie wystarcza?

Zrozumienie powyższego mechanizmu tłumaczy, dlaczego restrykcyjna dieta, choćby najlepiej dobrana, często przynosi tylko częściową i krótkotrwałą ulgę. Jeśli źródłem twoich dolegliwości jest nadreaktywny układ nerwowy, reagujący na chroniczny stres wzmożonym napięciem trzewnym, to eliminowanie kolejnych produktów spożywczych nie usunie przyczyny. W najlepszym razie zredukuje jeden z czynników nasilających objawy. Dieta niskofermentująca (low FODMAP) bywa pomocna i ma potwierdzenie w badaniach. Jednak traktowana jako jedyne rozwiązanie, prowadzi często do coraz większych ograniczeń żywieniowych, wzrostu lęku związanego z jedzeniem i pogłębienia poczucia, że twoje ciało cię zawodzi. Tymczasem to właśnie regulacja układu nerwowego, a nie kolejna eliminacja, bywa brakującym elementem skutecznego leczenia.

Psychologiczne techniki obniżania napięcia somatycznego

Skoro napięcie psychiczne przekłada się bezpośrednio na napięcie w trzewiach, warto nauczyć się technik, które działają w drugą stronę. Oznacza to, że przez uspokojenie ciała możesz wpłynąć na uspokojenie układu nerwowego. Możesz do tego wykorzystać między innymi:

Oddychanie przeponowe

To świadome, spowolnione oddychanie z wykorzystaniem przepony, a nie klatki piersiowej, które aktywuje nerw błędny i przełącza organizm z trybu „walcz albo uciekaj” w tryb odpoczynku i trawienia.

Progresywna relaksacja mięśni

Polega na naprzemiennym napinaniu i rozluźnianiu poszczególnych partii ciała. Pomaga to stopniowo rozpoznawać różnicę między napięciem a rozluźnieniem, co u osób z somatyzacją lęku może być mocno zaburzone.

Techniki uważności (mindfulness)

Obserwacja sygnałów, które płyną z ciała bez odruchowego oceniania ich jako zagrożenia, może pomóc w osłabieniu nadmiernej czujności na sygnały płynące z brzucha, zwykle dodatkowo nasilające dolegliwości bólowe.

Hipnoterapia ukierunkowana na jelita

W badaniach klinicznych ta forma terapii okazała się porównywalnie skuteczna jak dieta low FODMAP, a poprawę odczuwało nawet trzy czwarte uczestników. To dobry przykład na to, że praca z układem nerwowym, a nie sama dieta, może okazać się kluczem do trwałej poprawy.

Diagnoza różnicowa między somatyzacją a chorobą

Przed ostatecznym stwierdzeniem, że twoje dolegliwości mają swoje źródło w napięciu emocjonalnym, niezbędne jest wykluczenie przyczyn organicznych. Zespół jelita drażliwego jest rozpoznaniem stawianym na podstawie objawów. Jednak dopiero po wykluczeniu innych schorzeń, co może zrobić lekarz z pomocą wybranych badań diagnostycznych.

Wstępnie jednak już teraz może sprawdzić, czy objawy, których doświadczasz, powinny skłonić cię do pogłębionej diagnostyki, czy też wyłącznie do pracy nad stresem.

• Sprawdź, czy objawy mają związek z sytuacjami stresowymi.
  Na somatyzację lęku może wskazywać nasilanie się dolegliwości bólowych brzucha głównie w okresach napięcia (na przykład w pracy lub w związku) a słabnięcie podczas dłuższego odpoczynku.
• Zwróć uwagę na tak zwane objawy alarmowe.
  Samym stresem nie powinieneś tłumaczyć niepokojących objawów, do których należy krew w stolcu, gorączka, nagła utrata masy ciała, czy niedokrwistość. Jeśli ich doświadczasz, zgłoś się na pilną konsultację gastroenterologiczną, by znaleźć właściwą przyczynę.
• Oceń charakter bólu.
  Poszerzonej diagnostyki wymaga przede wszystkim ból ciągły, narastający, a do tego przerywający nocny odpoczynek. Jeśli jednak ból nasila się i słabnie, często zmienia obszar w ciele i częściowo ustępuje po wypróżnieniu, może być związany z napięciem nerwowym.
• Prześledź historię rodzinną.
  Choroby zapalne jelit, celiakia czy nowotwory jelita grubego w najbliższej rodzinie to sygnał, by skorzystać z dodatkowej diagnostyki.

Pamiętaj, że rozpoznanie zespołu jelita drażliwego nie wyklucza jednoczesnego istnienia innej choroby. Okazuje się bowiem, że omatyzacja lęku i choroba organiczna mogą występować równolegle.

---

Przeczytaj także:

Przebodźcowanie – jak nadmiar bodźców wpływa na psychikę?

Przebodźcowanie i nadmiar bodźców mogą osłabiać koncentrację, zwiększać stres i wpływać na emocje – sprawdź, jak rozpoznać objawy.

---

Rola psychoterapii w łagodzeniu objawów trawiennych

Obok leczenia farmakologicznego i dietetycznego, a nie zamiast nich, najlepiej sprawdza się terapia poznawczo-behawioralna dostosowana do specyfiki IBS. Uczy ona rozpoznawania myśli katastroficznych związanych z objawami („znowu będę musiał wyjść z ważnego spotkania”, „nikt nie zrozumie, dlaczego ciągle biegam do toalety”), które same w sobie nasilają napięcie i pogłębiają błędne koło objawowe.

To dobry moment, by zaznaczyć, czym różni się podejście z zakresu psychologii IBS od ogólnej psychoedukacji na temat stresu.

Terapia ukierunkowana na IBS pracuje bezpośrednio z lękiem przed objawami, unikaniem sytuacji społecznych z obawy przed atakiem bólu, a także z nadmierną koncentracją na sygnałach płynących z ciała. Nie działa jednak wyłącznie na poziomie samego myślenia o problemie i dolegliwościach związanych z zespołem jelita drażliwego.
Praca z terapeutą może:

• wpłynąć na redukcję przewlekłego napięcia układu nerwowego,
• obniżyć wydzielanie kortyzolu,
• poprawić regulację nerwu błędnego,
• pośrednio wesprzeć odbudowę korzystnej mikroflory jelitowej.

W praktyce może się to przełożyć na mniejszą liczbę epizodów bólu, czy też rzadsze biegunki lub zaparcia. Jeśli więc od dłuższego czasu leczysz swój brzuch, a nie zajmujesz się jednocześnie tym, co dzieje się w twojej głowie, wciąż pracujesz tylko z połową problemu.

 

Zespół jelita drażliwego i lęk to nie dwa oddzielne problemy, które przypadkiem występują u ciebie jednocześnie. To dwa objawy tego samego, nadwrażliwego systemu nerwowego. Twój mózg i twoje jelita prowadzą nieustanną, dwukierunkową rozmowę, a przewlekły stres i podwyższony kortyzol wpływają zarówno na perystaltykę, jak i na skład mikroflory jelitowej. Dlatego sama dieta, choć może przynieść częściową ulgę, rzadko rozwiązuje problem u jego źródła.
Jeśli doświadczasz wspomnianych wcześniej dolegliwości, warto rozważyć konsultację zarówno z gastroenterologiem, jak i z psychoterapeutą. To połączenie, a nie wybór jednej ścieżki, najczęściej przynosi najlepsze efekty.

 

Źródła:

• www.nature.com/articles/s41380-023-01972-w
• www.thelancet.com/journals/langas/article/PIIS2468-1253(26)00081-6/abstract
• www.thelancet.com/journals/langas/article/PIIS2468-1253(25)00238-9/abstract
• forumterapiibolu.pl/czym-jest-centralna-sensytyzacja-u-pacjentow-i-jak-wplywa-na-terapie-przeciwbolowe/
• www.mp.pl/pacjent/dieta/diety/diety_w_chorobach/111607,dieta-fodmap-dieta-zalecana-w-zespole-jelita-drazliwego
• zdrowie.pap.pl/choroby/czym-jest-zespol-jelita-drazliwego-i-jakie-sa-objawy

FAQ